Το ιστορικό πλαίσιο Το 1947 ήταν η χρονιά που ο Εμφύλιος Πόλεμος στην Ελλάδα μαινόταν, και η Αλβανία του Ενβέρ Χότζα βρισκόταν σε κατάσταση πλήρους απομόνωσης. Για την ελληνική μειονότητα της Βόρειας Ηπείρου, η χρονιά αυτή σημαδεύτηκε από την επιβολή του μονοκομματικού καθεστώτος, την απαγόρευση της θρησκευτικής λατρείας, και την έναρξη της καταστολής κατά των «εχθρών του λαού» — μια κατηγορία στην οποία συχνά εντάσσονταν οι Ελληνες μεγαλοκτηματίες και ιερείς. Αποσπάσματα από το ημερολόγιο 15 Ιανουαρίου 1947 «Σήμερα ήρθαν από τα Τίρανα τρεις άντρες με στολή. Μίλησαν στον πρόεδρο του χωριού.
Είπαν ότι τα σχολεία θα κλείσουν μέχρι νεωτέρας. Τα παιδιά μας δεν θα μάθουν ελληνικά. Η Αννα έκλαψε όλη τη νύχτα.» 3 Μαρτίου 1947 «Ο παπα-Θανάσης κρύβεται στο σπίτι του Σπύρου. Οι άντρες από τα Τίρανα τον ψάχνουν.
Είπαν ότι είναι "προδότης". Αυτός που βαφτίσε τα παιδιά μας, που κήδεψε τον πατέρα μου. Προδότης;» 22 Απριλίου 1947 «Άνοιξαν το σχολείο για μία εβδομάδα. Δάσκαλος ήρθε από το Αργυρόκαστρο.
Μίλαγε ελληνικά, αλλά με ξένη προφορά. Τα παιδιά δεν τον καταλάβαιναν. Έμαθαν αλβανικά.» 18 Ιουνίου 1947 «Η γιορτή του Αγίου Πνεύματος. Κανένας δεν τολμάει να πάει στην εκκλησία.
Ο παπα-Θανάσης λειτούργησε στο κελάρι του Σπύρου, με 5 άτομα. Εμείς, η Αννα, τα παιδιά. Ο Θεός ξέρει.» 10 Σεπτεμβρίου 1947 «Μας πήραν το χωράφι. Το μεγάλο, αυτό με τις ελιές.
Είπαν ότι είναι "λαϊκή περιουσία". Οι ελιές που φύτεψε ο παππούς μου το 1890. Τώρα είναι του κράτους.» 24 Δεκεμβρίου 1947 «Χριστούγεννα. Δεν είχαμε λιβάνι, δεν είχαμε κερί.
Η Αννα έβαλε ένα κλαδί ελιάς στο τζάκι. "Αυτό είναι το δέντρο μας", είπε. Τα παιδιά τραγούδησαν τα κάλαντα που θυμόντουσαν. Ψιθυριστά.» Η ανάλυση του ιστορικού Ο Θανάσης Μήτσιος, ιστορικός ερευνητής του Dropolis, αναλύει το ντοκουμέντο: «Το ημερολόγιο του Παππά είναι σημαντικό γιατί δεν είναι επίσημο έγγραφο. Είναι η φωνή ενός απλού αγρότη που βίωνε την καταστολή στην καθημερινότητά του.
Οι αναφορές στο κλείσιμο των σχολείων, στην κρυφή λειτουργία, στην απαλλοτρίωση γης — όλα αυτά ταιριάζουν με τα επίσημα αρχεία του αλβανικού κράτους, αλλά το ημερολόγιο δίνει το ανθρώπινο πρόσωπο.» Ο κ. Μήτσιος επισημαίνει ότι η αναφορά στον «δάσκαλο από το Αργυρόκαστρο με ξένη προφορά» πιθανώς αναφέρεται στο πρόγραμμα αλβανοποίησης της εκπαίδευσης που εφαρμόστηκε από το 1945. «Το 1947 ήταν η χρονιά που το αλβανικό κράτος άρχισε να στέλνει δασκάλους που δεν γνώριζαν ελληνικά, με στόχο την αφομοίωση.» Το αρχείο της οικογένειας Η εγγονή του Νικόλαου Παππά, Μαρία Παππά, 55 ετών, σήμερα κάτοικος Αθήνας, μας μίλησε μέσω Skype: «Ο παππούς μου έγραφε κάθε βράδυ, με κερί, γιατί δεν είχαμε ρεύμα. Έκρυβε το τετράδιο κάτω από τα πλακάκια. Η γιαγιά μου το βρήκε μετά τον θάνατό του, το 1989.
Το είχε δέσει με μια κόκκινη κορδέλα.» Το Dropolis σκανάρει το ημερολόγιο σε συνεργασία με την οικογένεια. Τα πρωτότυπα σελίδα-προς-σελίδα scans είναι διαθέσιμα στο ψηφιακό αρχείο μας.